Fransa’dan Türkiye’nin işçi tarihine bakmak: Doğruyu ararken çıkarılan asıl davet

yeni-posta-haber-içi-görseli
Share on facebook
Share on twitter
Share on linkedin
Share on whatsapp
Share on telegram
Share on email

Yıllardır Fransa başta olmak üzere dünyanın çeşitli üniversitelerinde ders veren, araştırmalar yapan Prof. Dr. M. Şehmus Güzel, şimdilerde bedelsiz okumaya açtığı “İşçi Tarihine Bakmak” kitabıyla aslında ilginç bir çağrıda bulunuyor.

Yıllardır kendi köşesinde bir karınca gibi çalışan, araştıran, üreten, yazan Prof. Dr. M. Şehmus Güzel, temel bakışını özetleyen bir yapıtını özellikle genç kuşağın yararlanması için serbest okumaya açtı. “http://ekitap.ayorum.com” sitesindeki kitap, birçok şeye işaret ediyor. Ama en önemli işaret, herhalde Prof. Güzel’in genç kuşağa “sürekli üretin” çağrısı olmalıdır.

Kitap, hem egemen kolaycılıkları reddediyor, hem de Türkiye’nin yeniden ve sağlam ayaklar üzerine oturtulmasının temel yoluna işaret ediyor. Güzel’e göre, emekçi sınıfların tarihimizdeki gerçek rolünü saptamak, Türkiye üzerine atılan zarların boşa çıkarılmasında da en önemli kozdur.

Prof. Dr. M. Şehmus Güzel, bu küçük kitaba damgasını vuran anlayışıyla, sadece Türkiye işçi sınıfını değil, Türkiye Cumhuriyeti’nin ve bir bütün olarak halkının ortak tarihini de koruma ihtiyacı içindedir. Böyle bir bakışı, sadece akademik titizliğin değil, Türkiyeli olmanın da bir gereği, hatta önkoşulu saymak durumundayız. Ülkemizin tarihi, Türkiye işçi sınıfının, yenilgilerle de dolu olsa, bir mücadele pratiğinin tarihidir. Türkiye’yi yaratan insanlar, son tahlilde elbette emekçilerdi, işçi sınıfıydı ve onlar, şu veya bu ölçüde ama hep bir mücadelenin içindeydi. M. Şehmus Güzel’in çalışmalarına egemen ana anlayışı, bu şekilde özetleyebiliriz.

YANLIŞ SORUYU DÜZELTMEK

Kitabı boyunca, egemen alışkanlıkların tersine, Türkiye’de işçilerin sayısal olarak da ihmal edilebilir düzeyde olmadığını vurguluyor Dr. Güzel. Ülke tarihi üzerinde etkili bir nicelikten söz ediyoruz. Biliyoruz ki, Türkiye’nin yönetici katmanları bu sınıfa hep kuşkuyla baktılar. Rolünü küçülttüler. Fakat tam da bu nedenle, onu hep dikkate aldılar. İşte bu, temelli bakış farkıdır, her zaman kibar, kendi çizgisinden emin eski bir çalışma bakanı ve başbakan ile Dr. M. Şehmus Güzel’i karşı karşıya getiren.

Bülent Ecevit, “Evet işçiler vardı, ama yeterince mücadele etmediler” noktasındaydı, Dr. Güzel ise “Vardılar ve mücadele ettiler” noktasındadır. Gelebileceğimiz bir nokta herhalde şudur: Türkiye Cumhuriyeti işçisiz kurulmadı. İşçileri mücadele etmeyen, hakları için kıllarını bile kıpırdatmayan “gariban marabalar” ülkesi değildik demek ki. Modern Türkiye’nin işçileri, seslerini yükseltmekten kaçmamıştır. Bu geleneğin Osmanlı dönemine de rahatça uzatılabileceğini kitapta örnekleriyle hatırlatıyor Dr. Güzel.

Örneğin, işgal yıllarındaki 1 Mayıs kutlamalarında işgal güçlerine karşı gösteriler olduğunu ve bunun “gökten zembille inmediğini” de biliyoruz. Osmanlı’daki grevler, makine kırıcılığı eylemleri, protestolar… Dr. Güzel, kitabında 1800’lerden 1908’e yürürken “Bir yüzyılı kapsayan bu dönem sonrası için binbir ‘ders’le dolu. Gerektiği önemde incelendiği ise maalesef söylenemez” diye yazıyor.

Bülent Ecevit’in, uzun siyasi ömründe Dr. Güzel gibi ilericilikte ısrarlı ve her zaman saygılı bir uzmanla çok sık karşılaşmadığını düşünebiliriz. Dolayısıyla sırf bu ilginç söyleşi için bile okunmaya değer bir kitaptır önümüzdeki.

Peki, ne olur? Yani örneğin Osmanlı’nın bitiş, Türkiye’nin kuruluş yıllarındaki işçi sayısı düşük tutulsa ne olur, tutulmasa ne olur? Oradayız: Bu, sıradan bir işçiseverlik, hakbilirlik vs. değildir; bu, sosyal tarihimizi en önemli bir aktörünün yokluğunda yazma hırsının son derece taraflı bir yanılgı olduğunu savunmaktır. “Bu hırsla yazmanın orta vadede bile bu ülkeye çok pahalıya mal olacağını önceden görmenin beraberinde getirdiği bir sorumluluk” da diyebiliriz. Kuşkusuz ilerici bir sorumluluk.

İŞÇİLER VE KURTULUŞ

Bunun, AKP döneminde, dinci, etnikçi, hatta faşist ve ekonomik altyapı olarak da her zaman liberal bir küçük “tüccar ülke” haline getirilmeye çalışılan Türkiye’deki önemi çok büyüktür. Prof. Dr. M. Şehmus Güzel ısrarla araştırıp yayımlayarak bu “mukadder sonu” engelleyecek, yani Türkiye’nin küçültülerek “1919 Osmanlısı”na benzetilmesi yolundaki senaryoları bozacak önemde ve yetkinlikte bir silaha dikkat çekiyor: İşçiler hep vardı, kurtuluş için de öncelikle onların mücadelesine ihtiyacımız var.

Türkiye işçi sınıfı kuşkusuz daima bir kavganın içinde oldu. Bu kavganın, bir toplumsal miras olarak işçi sınıfı üyeleri ve sendikacıların belleğinde yer etmemesi mümkün değildir. Belki istenilen ölçüde başarılı olamadılar, ama kavga ettiler, dolayısıyla onları görmezlikten gelmek, Türkiye’yi bir “anomali” olarak görenlerin ekmeğine yağ sürmektir. Biteriz.

Şehmus Hocamız, başka uyarıların ve düzeltmelerinin yanı sıra, bizce, Paris’te yaşayan ve doğrusu eşine pek sık rastlanmayacak çalışkanlıktaki bir bilim insanımız, birikimlerini art arda kitaplaştırmayı sürdürüyor. Türkiye işçi sınıfı ve mücadele tarihi üzerine uzmanlığıyla tanınan değerli hocamızın birçok kitabı artık dijital ortamda “ayorum.com” sitesi üzerinden okunabiliyor. Hocamız, bunu bir aydın görevi sayıyor.

Prof. Güzel, “İşçi Tarihine Bakmak” başlıklı bu çalışmasında sadece somut bulgularını ve bunlardan ürettiği bilgileri sergilemekle kalmıyor, ilginç ve tartışmaya açık tezler de ileri sürüyor. Aslında biraz da bu tezlerin bir uzantısı ve tamamlayıcı parçası olarak eski başbakanlardan Bülent Ecevit ile 10 Mayıs 1989’da Paris’te yaptığı uzun “mülakatı” tarihe yazılı olarak bırakıyor. Bu, gerçekten de başlı başına bir katkıdır. Ama tabii, kitabın sonunda yer alan ve 1989’un muhalefet politikacısı Bülent Ecevit ile bugünün yorulmak bilmez araştırmacısı Prof. Dr. M. Şehmus Güzel arasındaki ilginç tartışmanın, hatta yer yer sürtüşmenin, sadece tarihe bakıştaki ayrılıktan kaynaklandığını söyleyemeyiz. Bu, kuşkusuz var. İki insan, içinden çıktıkları ülkenin tarihine farklı gözlüklerle bakabiliyorlar. Olabilir. Zaten hemen fark ediyoruz: Dışımızdaki somut tarihsel sürecin iki ayrı kuşak üzerinde etkisi ve yankıları birbiriyle örtüşmüyor. 1960’ların ve 70’lerin sorumlu ve ilerici genci M. Şehmus Güzel, 20 yıl sonra, kendisinden önceki kuşaktan ve önemli görevler üstlenmiş bir siyaset adamına karşı, Türkiye işçi sınıfının eylemli varlığını savunmak zorunda kılıyor.

ECEVİT: BİR “RESMİ GÖRÜŞ”

Ecevit’in, aslında bir “resmi görüş” olarak solu da etkisine almış değerlendirme ölçütlerini çürütmek zorunda hissediyor kendisini. Gerçekten çok ilginç. Her şey bir yana, kavga, tarihin ve cumhuriyetin değerlendirmesinde en önemli nokta üzerindedir: “İşçi sınıfı neredeydi?” Bu kitapta da savunulan o: Osmanlı’nın bir yanıyla inkârcısı, bir yanıyla da devamcısı bir cumhuriyeti, işçi sınıfının mücadelesi dışındaki ölçütlerle tanımlamaya kalkarsanız, sadece ilericiliğin sınırları dışına çıkmakla kalmazsınız; o cumhuriyeti, doğumundaki sakatlıktan ötürü de yaşatamazsınız.

Aslında şöyle de söyleyebiliriz: Genç bir sosyal tarihçi olarak Prof. Güzel, siyaseti tam bir “fikrisabit” hırsıyla yaşayan ve aramızdan da o hırsla ayrılan Bülent Ecevit’e karşı, Türkiye Cumhuriyeti’nin temellerini savunuyordu. Eğer işçiler, bu ülkenin kuruluşunda, toplumsal arenada yok, yani hakları için mücadele etmemiş olsaydılar, “bugün” için de fazla bir talepte bulunamazlardı. Dolayısıyla tarihten gelen bir haklılıkları olamazdı.

Bu bakış (“hak aramadılar, haklarına sahip çıkmadılar”), hayatı yaratan bu en geniş toplumsal katmana, “sadaka muhatabı” olma dışında bir şans verilmeyeceğinin de gerekçesi değil midir? Öyledir. Bu anlayış, işçi sınıfının ülke tarihi dışında bırakıldığının ve siyasette de haddini aşan taleplerde bulunamayacağının farklı sözlerle ifadesidir. Kitap, biraz da bu sorumluluğun özetidir. Toplumsal tarihimizin hangi nirengi noktalarına göre yazılması gerektiği, içi boş bir soru değildir. Çok doğru.

UZUN SÖZÜN ÖZÜ

Kitapta, Osmanlı’daki işçi eylemlerine, makine kırıcılığına, Türkiye’nin kuruluşunda 140 bine yakın sanayi işçisi bulunduğuna değiniliyor, bulgular yorumlanıyor. Bunlar, işçi eylemlerinin sanıldığından çok daha erken başladığına yönelik göstergelerdir. Prof. Dr. M. Şehmus Güzel, bütün bu vurgularıyla Türkiye Cumhuriyeti’nin bir anomali olmadığını, eğer son çeyrek yüzyılda unutturulmuş bir kavramla söylersek, sınıf mücadelesinin bir ürünü olduğunu hatırlatma ihtiyacı duyuyor. Şöyle:

“Uzun sözün özü: Cumhuriyet kurulduğunda işçi sayısı ‘az’ değildi. O kadar ki onların niceliğini ve kimi bölgelerde, örneğin İstanbul’da, İzmir’de ve elbette Ereğli-Zonguldak bölgelerinde yoğunluğunu dikkate almak zorunda kalan Ankara hükümetleri daha 1920’de işçileri koruyucu yasalar çıkarmak ve yürürlüğe koymak zaruretini duydular. (…) Öte yandan Kemalistler, yabancı şirketlerin elindeki demiryolu ve benzeri işyerlerinde greve gitmek isteyen işçileri desteklediler. Hatta onları greve gitmeye özendirdiler.”

Kitap, Türkiye’nin en büyük genel grevi 15-16 Haziran 1970 üzerine başta DİSK olmak üzere sendikaların işlevini de irdeleyen bir bölümden Bülent Ecevit ile yapılan ve daha önce de değindiğimiz ilginç söyleşiye geçiyor. İşçi sınıfının ortak hafızasının kolay kolay söndürülemeyeceğine dair mütevazı bir katkı, böylece sona eriyor.

Sonuç olarak, Avrupa’nın ortasında durmaksızın çalışan bir Türkiyeli bilim insanının çabalarıyla karşı karşıyayız. Bunu, sadece “bâkir tarihimizin” daha yoğun araştırılmasına yönelik bir çağrı ve genç kuşakların entelektüel iştahını kışkırtma çabası olarak göremeyiz. Onlar elbette var, ama daha önemlisi, dünyanın ve Türkiye’nin gerçek sahiplerinin, yani emekçilerin pratiğine yönelik bilimsel bir saygının da vurgulanma ihtiyacıdır.

Her kâğıt parçasının, her dönem tanığının değerlendirilmesi gerekiyor gerçekten de. Tarihimizi kendi ayakları üzerine oturtmak için, tembel solun yaptığı gibi, yerli yersiz “Yaşasın işçiler!” diye bağırmak gerekmiyor. Egemen sınıf teknokratlarının entelektüel bombardımanlarına direnebilecek çapta, derinlikte ve son derece enerjik bir aydın dinamiği yaratmak zorundayız.

Kendisini her şeyden, her olumsuzluktan ve haksızlıktan birinci derecede sorumlu sayan yeni insanlar… Yerli yersiz slogan atmayan, bir karıncı gibi inatla ve hınçla çalışan, üreten, soran ve yeniden soran, emekçilerden yana genç insanlar… Doğu’yu ve Batı’yı temelinden sorgulayan aydınlar…. Bu kitap, bir yanıyla da o insanlara, asıl önemlisi Avrupa’daki Türkiyeli genç araştırmacılara yönelik bir çağrıdır: Çok çalışın!

Hocamızın bu kitabı “http://ekitap.ayorum.com/sehmus-iscitarihi.html” adresinde yeni ve genç okurlarını bekliyor. Özellikle de Avrupa’da yaşayan okurlarını… Geleceğin “aşağılık komplekslerine karşı bağışıklığı yüksek” çalışkan araştırmacılarını…

OSMAN ÇUTSAY – FRANKFURT